Witaminy to związki organiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów metabolicznych, niebędące materiałem energetycznym. Ich niedobór w diecie jest groźnym zjawiskiem, ponieważ upośledza przebieg różnych procesów i w efekcie wywołuje zaburzenia w funkcjonowaniu organizmu.

Podział witamin

Biorąc pod uwagę właściwości fizykochemiczne witamin można je podzielić na:

  • rozpuszczalne w tłuszczach – witamina A, witamina D, witamina E, witamina K;
  • rozpuszczalne w wodzie – witaminy z grupy B oraz witamina C (kwas askorbinowy).

Witaminami z grupy B są natomiast:

Ważne, aby wraz z pożywieniem dostarczać wszystkie witaminy w optymalnych ilościach.

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach – jak wskazuje nazwa – są wchłaniane i transportowane razem z tłuszczami. Organizm może tworzyć ich zapasy, gdyż posiada zdolność ich magazynowania głównie w wątrobie, ale także w tkance tłuszczowej czy nerkach. Wchłanianie i przyswajanie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach jest zależne od sprawności mechanizmu wchłaniania i transportu kwasów tłuszczowych. Dostarczanie do komórek witamin rozpuszczalnych w tłuszczach odbywa się przy pomocy lipoprotein lub specyfcznych białek przenośnikowych.

Dlatego zaburzeniom wchłaniania tłuszczy, niedoborom lipoprotein lub niedoborom białek transportujących towarzyszą niedobory tych witamin.

Witaminy rozpuszczalne w wodzie

Witaminy rozpuszczalne w wodzie są łatwo wchłaniane i transportowane do tkanek. Nie kumulują się w tkankach, ponieważ ich nadmiar jest usuwany z organizmu. Witaminy z tej grupy tworzą koenzymy biorące udział w procesach metabolicznych. Kluczową pozycję zajmują tu witaminy z grupy B. Dlatego ich niedobór powoduje zaburzenie przebiegu różnych procesów istotnych dla prawidłowego działania organizmu.

Biodostępność witamin

W produktach spożywczych omawiane związki występują zwykle w różnych formach strukturalnych wykazujących różną aktywność biologiczną. Przykładowo betakaroten występuje w postaci tak zwanej prowitaminy, która w organizmie człowieka ulega przekształceniu do formy aktywnej biologicznie, jaką jest witamina A.

Ważnymi czynnikami wpływającymi na pokrycie zapotrzebowania na witaminy są czynniki warunkujące biodostępność i bioaktywność tych związków.

Biodostępność to stopień, w którym określony związek jest uwalniany w przewodzie pokarmowym z połączeń, w jakich występuje w żywności, a następnie jest wchłaniany i rozprowadzany do tkanek i narządów. Z kolei aktywność biologiczna (zwana również bioaktywnością) to stopień, w jakim określony związek przyswaja się z pożywienia, przekształca w postać aktywną i zapobiega objawom niedoboru.

Do głównych czynników wpływających na aktywność biologiczną witamin zalicza się:

  • formę chemiczną, w której dana witamina występuje w określonym pokarmie;
  • obecność substancji czy związków działających antagonistycznie bądź synergistycznie;
  • sprawność mechanizmów wchłaniania jelitowego;
  • poziom białek transportujących;
  • ewentualne zaburzenia stanu zdrowia konsumenta, występujące choroby czy przyjmowane leki.

Niedostateczna podaż witamin lub problemy zdrowotne zmniejszające ich biodostępność prowadzą do awitaminozy (całkowity brak danej witaminy w organizmie) lub hipowitaminozy (niedobór danej witaminy w organizmie). Z kolei nadmierne spożycie może powodować hiperwitaminozę.

Hipowitaminoza i awitaminoza

Hipowitaminoza jest to stan umiarkowanego niedoboru witaminy objawiający się charakterystycznymi zakłóceniami w funkcjonowaniu organizmu.

Czynniki wpływające na wystąpienie niedoborów to:

  • niskie spożycie witamin z pokarmem (np. mało urozmaicona dieta, uboga w owoce i warzywa);
  • zaburzenia wchłaniania, wynikające np. z chorób ogólnoustrojowych;
  • niedobór białek transportujących witaminy;
  • niemożność przekształcenia witamin do form biologicznie aktywnych;
  • zwiększone zapotrzebowanie na witaminy, które nie jest pokrywane wraz z dietą;
  • przyspieszone usuwanie witamin z organizmu, np. przy częstych wymiotach czy biegunkach;
  • częste sięganie po używki, np. alkohol.

Natomiast awitaminoza to zespół chorobowy wywołany głębokim i długotrwałym niedoborem danej witaminy.

Bibliografia

  1. Jarosz M., Praktyczny podręcznik dietetyki, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2010.
  2. Ferrier D., Biochemia, Wydawnictwo Urban&Partner, Wrocław 2018.
  3. Grober U., Mikroskładniki odżywcze, Wydawnictwo MedPham, Wrocław 2010.
Polecane produkty: